عبد الحي حبيبى
657
تاريخ افغانستان بعد از اسلام ( فارسى )
تماشا و ديدن است . 16 / بهمنجنه يا بهمنگان : روز دوم بهمنماه ( بهمن روز ) عيد بهمنگان ( معرب آن بهمنجنه ) بود و رسم عجم چنين بود كه اندرين روز ديگى مىپختند از همه نباتها و دانگوها ( آش هفت دانه ) و تخمها و گوشتهاى هر حيوانى اندرو مىكردند ، و آن را ديگ بهمنجنه ميخواندند و بهر جاى مىفروختند . و اندرين روز بهمن سرخ ( نام گياهى ) با شير تازه ميخوردند ، و آن را مبارك دانسته و چنين مىگفتند كه حفظ را سود دارد و چشم بد بازدارد . « 1 » البيرونى ترتيب ديگ مهمانى دانههاى خوردنى و گوشت حيوانات و مرغان و تره و نبات را از مراسم خراسان داند « 2 » ، و چون شرح اين جشن در آثار الباقيه از نسخ خطى و مطبوع ساقط شده ، جزويات آن را شرح نتوان داد . ولى از آثار ادبى درى و عربى دورهء اسلامى و اطلاعات تاريخى پديدار است ، كه اين جشن را مانند سده و مهرگان و نوروز تا قرن ششم هجرى نيز معمول ميداشتند . عثمان مختارى غزنوى از گويندگان اواخر عهد غزنوى ( قرن ششم هجرى ) گفت : بهمنجنه است خيز و مىآر ، اى چراغ رى * تا برچنيم گوهر شادى ز گنج مى انورى ابيوردى خراسانى گفت : اندر آمد ز در حجرهء من صبحدمى * روز بهمنجنه ، يعنى دوم بهمنماه 17 / جشن سده از مشهورترين اعياد ازمنهء قبل از اسلام بود ، كه تا پنج قرن عصر اسلامى نيز دوام داشت ، و البيرونى آن را در غايت ايجاز چنين ستوده است : « بهمن روز است از بهمنماه ، و آن روز دهم بود و اندر شبش كه ميان روز دهم
--> ( 1 ) - زين باب 22 ( 2 ) - كتاب التفهيم 257